Dlaczego wracasz do tych samych relacji i schematów?

Zmieniasz partnera, a po czasie znów pojawia się podobne napięcie. Kolejny raz czujesz, że musisz zabiegać o bliskość, uważać na każde słowo albo rezygnować z własnych potrzeb, żeby relacja się nie rozpadła. Być może widzisz już ten powtarzający się wzór i zastanawiasz się: „dlaczego znowu jestem w podobnym miejscu?”.

To nie musi oznaczać, że świadomie wybierasz relacje, które Ci nie służą. Czasem w bliskości uruchamiają się utrwalone sposoby rozumienia siebie, innych i relacji. W modelu terapii schematów nazywa się je wczesnymi nieadaptacyjnymi schematami.

Najkrócej: wracamy do podobnych wzorców nie dlatego, że chcemy cierpieć, ale dlatego, że to, co znajome, bywa przewidywalne. Schemat może wpływać na to, czego oczekujemy od drugiej osoby, jak interpretujemy jej zachowanie i co robimy, kiedy pojawia się bliskość, konflikt albo niepewność.

Dobra wiadomość jest taka, że schemat nie jest wyrokiem. Można go rozpoznawać, rozumieć i stopniowo uczyć się reagować inaczej. Na tym między innymi koncentruje się terapia schematów.

Czym są Schematy Younga?

Schematy Younga to trwałe wzorce dotyczące siebie, innych ludzi i relacji, które mogą rozwijać się na podstawie wczesnych doświadczeń oraz niezaspokojonych potrzeb emocjonalnych. Jeffrey Young, twórca terapii schematów, wraz ze współpracownikami opisał 18 wczesnych nieadaptacyjnych schematów pogrupowanych w pięć obszarów.

Czasami upraszczająco mówi się o nich jako o schematach poznawczych, ale w tym podejściu schemat jest czymś szerszym niż sama myśl czy przekonanie. Obejmuje także emocje, wspomnienia, reakcje ciała i sposób przeżywania relacji. Właśnie dlatego w pracy w nurcie terapii schematów nie analizuje się wyłącznie tego, „co myślę”, ale także tego, „co czuję i co robię, kiedy schemat zostaje uruchomiony”.

Taki nieadaptacyjny schemat emocjonalny może pozostawać przez długi czas mało widoczny, a uaktywniać się szczególnie w sytuacjach bliskości, odrzucenia, krytyki czy konfliktu. Dlatego możesz funkcjonować swobodnie w wielu obszarach życia, a jednocześnie w relacji doświadczać bardzo silnych reakcji.

Przyczyny powstawania schematu są indywidualne. Znaczenie mogą mieć temperament, relacje z ważnymi osobami oraz to, czy podstawowe potrzeby emocjonalne – takie jak bezpieczeństwo, więź, akceptacja, autonomia czy możliwość wyrażania emocji – były wystarczająco zaspokajane.

Dlaczego wracamy do podobnych relacji?

To, co znajome, nie zawsze jest dla nas dobre – ale bywa przewidywalne. Jeżeli przez lata rozwijał się określony nieadaptacyjny schemat emocjonalny, możemy szybciej zauważać sytuacje, które wydają się go potwierdzać. Schemat może także wpływać na sposób, w jaki interpretujemy zachowanie drugiej osoby i jak sami reagujemy.

W modelu Younga opisuje się trzy podstawowe style radzenia sobie ze schematem: poddanie się, unikanie i nadkompensację. Poddanie się schematowi oznacza funkcjonowanie tak, jakby przekonanie zawarte w schemacie było prawdą. Osoba, u której uruchamia się schemat opuszczenia, może na przykład wielokrotnie angażować się w relacje z osobami emocjonalnie niedostępnymi i doświadczać kolejnych rozczarowań.

Unikanie polega na odsuwaniu sytuacji, które mogłyby uruchomić schemat. Ktoś może unikać bliskości, nie angażować się w związki albo wycofywać się, gdy relacja staje się ważna. Nadkompensacja oznacza próbę działania dokładnie odwrotnie niż podpowiada schemat. Osoba obawiająca się odrzucenia może na przykład bardzo mocno kontrolować relację lub starać się nigdy nie pokazywać zależności od drugiej osoby.

Właśnie dlatego negatywne schematy mogą się utrzymywać. Nie dlatego, że „chcemy cierpieć”, ale dlatego, że uruchamiają dobrze znane sposoby chronienia siebie. Jednym z ważnych celów terapii schematów jest zauważenie tego cyklu i poszukiwanie reakcji, które lepiej odpowiadają temu, co dzieje się tu i teraz.

Jakie Schematy Younga mogą wpływać na relacje?

Nie każda trudna relacja wynika ze schematu i nie każda osoba doświadcza tych samych wzorców. W modelu Younga jest jednak kilka schematów, które szczególnie dotyczą bliskości, bezpieczeństwa i poczucia własnej wartości.

Opuszczenie/Niestabilność więzi

Opuszczenie/Niestabilność więzi wiąże się z przekonaniem, że ważne osoby mogą odejść, przestać być dostępne albo że bliskość nie jest trwała.

Kiedy schemat opuszczenia jest aktywny, nawet neutralne wydarzenie – późniejsza odpowiedź na wiadomość, zmiana tonu głosu czy potrzeba spędzenia czasu osobno – może wywoływać silny lęk. Nieadaptacyjny schemat emocjonalny nie mówi wtedy tylko: „partner nie odpisał”. Może uruchamiać znacznie głębszą myśl: „zaraz mnie zostawi”.

W relacji schemat opuszczenia może prowadzić zarówno do silnego zabiegania o bliskość, jak i do wycofywania się, zanim druga osoba zdąży zranić.

Deprywacja emocjonalna

Deprywacja emocjonalna wiąże się z oczekiwaniem, że ważne potrzeby emocjonalne nie zostaną zauważone lub zaspokojone. Jeżeli we wcześniejszych ważnych relacjach pojawiało się zaniedbanie emocjonalne, może to sprzyjać rozwijaniu przekonania, że na wsparcie, ciepło czy zrozumienie nie można liczyć. Potocznie taki wzorzec bywa opisywany jako schemat zaniedbania emocjonalnego.

Osoba może mieć trudność z proszeniem o wsparcie, uznawać własne potrzeby za „zbyt duże” albo wybierać relacje, w których niewiele miejsca pozostaje na jej emocje. Schemat zaniedbania emocjonalnego może być trudny do zauważenia właśnie dlatego, że osoba czasem sama ogranicza komunikowanie potrzeb.

Terapia schematów pomaga zauważyć ten mechanizm i stopniowo uczyć się rozpoznawania, nazywania oraz komunikowania własnych potrzeb.

Wadliwość/Wstyd

Wadliwość/Wstyd wiąże się z głębokim poczuciem, że „jest ze mną coś nie tak” albo że gdy druga osoba naprawdę mnie pozna, może mnie odrzucić. Schemat wadliwości może prowadzić do ukrywania części siebie, nadmiernej wrażliwości na krytykę albo pozostawania w relacji, w której własne granice są pomijane.

Taki destrukcyjny schemat może wpływać także na poczucie własnej wartości. Im częściej osoba interpretuje trudne wydarzenia jako potwierdzenie własnej „wadliwości”, tym łatwiej negatywne schematy się utrwalają. Wtedy schemat wadliwości może stać się filtrem, przez który oceniane są nawet neutralne zachowania drugiej osoby.

Podporządkowanie się i Samopoświęcenie

Przy schemacie podporządkowanie się, własne potrzeby i zdanie mogą schodzić na dalszy plan ze względu na lęk przed konfliktem, odrzuceniem czy negatywną reakcją drugiej osoby.

Samopoświęcenie może natomiast prowadzić do stałego koncentrowania się na potrzebach innych kosztem siebie. W obu przypadkach relacja może z czasem stać się nierówna. Osoba wiele daje, ale ma trudność z powiedzeniem, czego sama potrzebuje. Terapia schematów pomaga zobaczyć, gdzie kończy się troska o innych, a zaczyna rezygnowanie z siebie.

Nadmierne wymagania/Nadmierny krytycyzm

Nadmierne wymagania/Nadmierny krytycyzm wiążą się z poczuciem, że trzeba być lepszym, bardziej skutecznym, bardziej odpowiedzialnym albo niemal bezbłędnym.

Schemat nadmiernych standardów może oznaczać wysokie wymagania wobec siebie, a czasami również wobec partnera. Trudno wtedy pozwolić sobie na niedoskonałość, odpoczynek czy zwyczajne popełnianie błędów. Schemat nadmiernych standardów może też sprawiać, że bliskość zaczyna być oceniana przez pryzmat tego, czy relacja i obie osoby „spełniają wymagania”.

To, co potocznie może być przeżywane jako schemat karania siebie, w modelu Younga wiąże się m.in. z bezwzględną surowością i trudnością w wybaczaniu sobie błędów. Taki destrukcyjny schemat wzmacnia samokrytykę zamiast pomagać wyciągać wnioski z doświadczeń.

Czy tylko te schematy wpływają na związki?

Nie. Schematy Younga obejmują 18 wzorców, a ich wpływ na relacje może być bardzo różny. Znaczenie mogą mieć także Izolacja społeczna/Wyobcowanie, Zależność/Niekompetencja, Porażka, Zahamowanie emocjonalne, Negatywizm/Pesymizm czy Roszczeniowość/Wielkościowość. Na przykład schemat Porażka może uruchamiać przekonanie, że „i tak sobie nie poradzę”, także w sytuacjach wymagających samodzielnego działania w relacji.

To, jaka grupa schematów jest najbardziej aktywna, nie wynika z prostego testu ani pojedynczej sytuacji. Dwie osoby mogą mieć podobne schematy poznawcze i emocjonalne, ale zupełnie inne style radzenia sobie oraz inne historie doświadczeń. W procesie terapii schematów ważne jest więc indywidualne rozumienie tego, jak dany wzorzec działa właśnie u Ciebie.

Dlatego nie chodzi o przypięcie sobie etykiety „mam schemat X”. Ważniejsze jest zrozumienie, kiedy schemat się uruchamia, jakie trudności emocjonalne wtedy pojawiają się i co robisz, żeby sobie z nimi poradzić.